Joseba Zubimendi

ZUMALAKARREGI

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
  http://armiarma.com/liburu-e

Iturria: Zumalakarregi, Zubimendi'tar Joseba. Arreta, 1935

http://klasikoak.armiarma.com

Egileari buruzko informazioa:

http://zubitegia.armiarma.com/?i=479

ZUMALAKARREGI

Edestiari buruz

zortzi bertso-salletan

eratutako

poematxoa

Zubimendi'tar Joseba

1935

I

Gudara
zertara...?

            «Limosnatxo bat» bertso-doñuakin abesteko

Ene asaben oroitz-arnasa

atoz nerekin lantzera,

milla zortzireun ogeitamairun

gerta zana argitzera!

Eusko zeruko goiargi zabal

atozkit aize ematera!

Aztutze beltzan galdu ez dedin

bertsotan nua jartzera

Ormaiztegiko Zumala aundien

arrigarrizko izakera.

Ikus dezagun orduan nola

zegoan Euskalerria.

Iñoren menpe gaberik, ura

zorioneko garaia!

Baldin Lapurdi ta Zuberoen

nagusi bazan Frantzia,

ona Gipuzku eta Naparra,

naiz Araba ta Bizkaia,

eusko Aberri egoaldea

azkerik zegon guzia.

Ez al diozu erri oneri

min itxurikan arkitzen?

Bere izkera aintzagarria

ara nola duan galtzen.

Ta zertzaz dira Euskalerriko

aundiki oiek mintzatzen?

A...! Españiko bakaldun zarra,

Fernando, omen dago iltzen

eta Isabel edo Carlos, zein,

jarriko duten agintzen.

Zer ajol dio euskaldunari

Españiko bakalduntza?

Zergatik ango gauzak utzita

ez begiratu onuntza?

Napoleonen gudalozteak

bialdu ziran aruntza;

baña aundikiak Españi kutsuz

dauka geroztik biotza

eta, tamalez, ortikan dator

Euskadiren eriotza.

Lengo Oñaz ta Gainboak kalte

aundik zituzten ekarri;

orain Madriden bat edo beste

bakalduntzarako jarri

ardurik ezta, euskaldun auek

zertan dabiltza ain larri?

Nolatan daude goiki gizonak

gudan sartzeko egarri?

Ene Jainkoa! Itxu dabiltza!

Ene, au bai negargarri!

Utzi besteren erriak orain

ta batu eusko guziak!

Ez al zaizkitzu oroitzen gure

abenda zarren auziak?

Arrotzen oñak ez dituztela

zapaldu gure mendiak

ta erromatar, godo, maomar,

ludi guztiko nausiak

izan dirala, eusko indarrez,

beti ta beti ausiak?

Oroitu zaite bizkaitar orok

Arrigorriagan egiña,

oroi berriro, Orreagan nola

zuten egintza berdiña.

Ordun ziñopak odolez zuten

gugatik busti lurgaña.

Eutsi ba orain! Etzaitez izan

ero ta buru ariña;

utzi zaiozu konpon dedila

nai duan eran España!

Bañan zer dakust? Ara euskoak

atzipetuta, ustetan,

beren erria galzorin dala.

Egoak damaz oñetan!

Zeñek orrela iruzur ditu?

Zeintzu dabiltz lan oietan?

O! Aberria jartzera doaz

negarte samin beltzetan

ta berak gero eskako dio

kontu zorrotza benetan.

II

Emen degu
gudalburua

            Doñu errikoia

Illunabarra degu

argia gordetzen

dijoala, ludia

beltzez zaigu jazten.

Iruñako arresi

zubia da jexten

eta Arga ibaiorutz

ara zein datorren.

Burua makurtuta,

lurrera begira,

gainjanzkien eskutuz

Irurzun urira

zein dator apalkiro?

So bere janzkira!

O! Zumalakarregi

dator bere errira!

Iruñan utzi ditu

bere emaztea,

alabatxo kutunak

ta ongi izatea.

Zergatik atsegiñen

truk artu nekea?

Zer ote dan erria

maite izatea!

Ortxe bide erdian

dauka beor bat zai;

arin doa gañera

ametskor eta alai.

Esporeak sarturik

tximista laxterkai

dirudi. Emen degu...

Ongi etorri, bai!

Aspalditik zai zegon

zure Aberria

ta zenbat maite dezun

emen agiria.

Zure izen ospetsu

ta aintzagarria

guziak maite degu.

Ongi etorria!

An Zumalakarregi!

–dio gudozteak–

Ongi etorri! Gora

euskotar semeak!

Azke izan nai degu

emengo jendeak.

Zenbat pozten gaitun zu

emen ikusteak!

Oiartzunak berrizten

du alde danetan

gudarien zantzo au,

zoko ta gañetan.

Ongi etorri! dio

otsak mendietan

Ongi etorri! ibaiak

ur eresietan.

Bañan gizon artean

beti dago griña

txarra ta alkar ongi

ikusi eziña.

Iturralde zan lengo

buru agiriña;

onekin ezpatzea

zan gauza jakiña.

Bañan euskaldun orok

Zumala goguan

ibiliaz, daukate

biotzen barruan.

Orrela Iturraldek zer

zezaken orduan?

Agintzaren burua

bertan utzi zuan.

Guda mutillen buru

da gure gizona

ta eusko gudaria

amesten dagona

ez da Carlos bakaldun

ajola zaiona,

baizikan irixtea

euskal zoriona.

Bere semetzat laxter

da arro Ormaiztegi,

ospatsuena bai du

Zumalakarregi.

Edestera nuana

bazaizu latzegi,

jakin zazu guzia

dala emen egi.

III

Guda asieran

            Kerexetaren «Oreaga» olerki neurriz.

Zortzireun mutil ditu gudarako zutik,

anitz etorri zaizka Napar ingurutik.

Guda janzkirik ez ta goseak aulduta,

otzak, kemenik gabe, oñak odolduta,

      dijoaz nastuta;

bañan oñez dutela Zumala aurretik

beraren bildur-ezak ditula arnasten,.

bulartsu, arin doaz guziak abesten.

Adiskideak ditu Naparru mendiak,

zuaitz, erreka, zulo, esi, elorriak.

Etsaiak nai badute berengana eldu

lenen areio auek bear ditu kendu

      edo ta aldendu.

Bañan eusko semeak dabilzten larriak!

Su-izkillurik ez ta, dunak, balarik ez...

Berentzat lirake, ba, nun diran jakitez!

Ona inutil gazte bat Zumal-en aurrean,

arrenka, sar nairikan bere gudoztean.

–Zertan joputu nai dek? –egin dio galde.

–Zaldikari nai nuke, baldin al baleike...

      –Zaldi gabe gaude.

–Ongi da –ta aldegin du. Illunabarrean

emen dator berriro. –Ara ne zaldia,

etsaiari kentzean galdu nintzan ia!

Mutil onen antzera zenbat ote datoz...

eusko biotzak orain su ta gar bai dagoz.

Odol margo txapela dunak egiten du

armarik ez badauka dagonetik kendu,

      naiz an odol galdu...

Etsaiak gaur gabean asetzen daude loz.

Auek bai deukatela guda tresna pilla.

Orain iluna degu. Goazen bada bila.

Bañan illun beltzean nolaz ezagutu

alkar eta etsaiak gutatik bereztu?

Tamala litzake ba, usterik ezean,

nastuta anaien bat gauen ilunpean

      erailtzea guk an...

Ara gu berezteko gauza aukeratu!

Jarri ditzagun danok jantzi beltz gañetik

azpian damazkigun alkandora zurik...

Zer dakuste begiok? Zer dago Zubirin?

Illunpe lor onetan zer dabil arin arin?

Or zomorro zuriak dabiltza biraka...

Ene, izkillu otsa! Ara karraxika...

      Jendea korrika...

Orain turuten otsa entzun da belardin.

Alkandora zuriak onuntz azkar datoz...

Zubiriko erria ixildu da geroz.

Algara lasaituak datoz mendin gora,

laxter datorgu otsa geronen albora.

Jesus, zenbat ixkillu! Zenbat kutxa bala!

Gizonak bizkarretan eziñik zama ala.

      Pozik da Zumala

ta esker itz xamurrak datorzki ahora:

–Egintz ontan mutilak ongi irabazia

dezute nere eskerra ta atseden luzia.

Eta, atsedentzeko, ez da ordu txarra,

geienak badezute orretxen bearra.

Zuen loa zaitzeko, izanik eun begi,

Ormaiztegiko Tomas Zumalakarregi

      emen dabil argi.

Ezpañetan dabilki errekin belarra,

urduri da gizona zuen inguruan,

badu guda garaitze asmon bat buruan.

Berrogei ta bost urte damazki gañean,

oldoz garbia ager du kopet labañean.

Bizar ta buru-illea anai besarkatzen,

txapel gorri zabala burua estaltzen

      ta andik kulunkatzen

zillarrezko borla bat, dizdiz jostatzean,

Larruzko zamar beltza ertz gorriarekin,

loki apañak ditu urre kakotxakin.

Esporeak dirdiraz, ezpata gerrian,

eder agertzen zaigu gabaren erdian.

Sorbalda zabala du ta lepo lodia,

ille beltz antzekoa, urdintsu begia,

      itzal bekokia.

Itz gutxiko gizona, gudan ta pakean.

Asmo berrin bat beti dabilkila burun,

par gutxiko gizona, beti dabil itun.

Bañan euskal semeak buru daukatena

zer da, azti, sorgin, guzi lezakena?

Bere abotsen deiaz, bildurrak aztuta,

eriotzaren billa dijoaz sututa

      denak itxututa

ta begiratu utsez menpetzen du dena.

Salatari bat eldu da dagon tokira

ta ixillik esan dio zerbait belarrira.

Arratseko nekeak azpiratu gabe

goiz izpiak arki du buruaren jabe.

Gizonak esan dio: –Etsaiak or gora

jate gauzak damazki, janzki ta bolbora...

      –Ordun goazen ara,

guretzako ditugu astinduz goi ta be!...

Goiz deia jo baño len zaldizko mutillak

mendian gora doaz eskutuz ixillak.

Burni makil zorrotzak dizdiz argiakin,

beso billuz gogorrak bular sendoakin,

basatien antzera zantzo ta aoiuka,

zaldiak irrintzi ta guziak orruka

      dijoaz burruka,

ikusia bai dute etsaia zamakin...

Axut! –dio Zumalak– Ekin ortik gogor!

Bertatik ekin gabe ez da gelditu iñor.

Ta berrogei basati aiek zaldietan

berreunen aurka doaz gudu aldi ontan.

Au ezpataren otsa! Au alkar jotzea!

Ara lurrean bat or, an doa bestea...

      Ori jokatzea!

Zein ote da nagusi gaurko gudaketan?

Euskoak atzeraka datozte aldentzen...

Ene, aldi onetan bai dutela galtzen!

Baña norena degu, ausirik guzia,

bakarrik aurreraka zaldizko zuria?

Ai! Zumalakarregi aurrean jarririk,

Axut! –dio berriro– ezpata igiturik.

      Ez geigo larririk;

ura an ikusita gurea da auzia;

napartarren odola jarri da irakiten

ta berriz aurreraka diote ekiten.

Andik laxter dijoa euskoen aldera

etsaiak berentzako zuten zama bera.

Guda-mutil berriak badute fusilla,

zarrak janzki berriak. Zenbat bala milla!

      Joan bai dira billa

zeuden lekutatikan arin ekartzera.

Eusko zaldikarriak zein kementsu diran....

Ez da jaio besterik egundo lurbiran!

Orrela du Zumalak gudoztea geitzen,

bene esana zintzoki bai dute egiten.

Gutxitikan asita, gero ta geiago,

gaur guda-mutil salla ugaria dago

      ta indartsuago.

Ara bi gudalozte alkar purrukatzen.

Zergatikan ordea dabiltza euskoak?

Beren ustez zaitutzen asaben Fueroak!

IV

Indartu dira
euskotarrak

            «Basarri» bertsolariak oitura dun doñuz.

Asieratik gudari gutxi

bazegon Euskalerrian,

ikusi orain Zumala bidez

ozteak, zutik, sallian.

Zenbat nekekin bilduak ditu

gose utsaren erdian!

Gaur Españiko gudalburuak

maiz jartzen ditu larrian.

Liberal auek partetan beti

azaltzen dira nagusi;

baña gureak guda-lurrean

geien alditan du ausi.

Orain Zumala apur dutela

diote; bañan ikusi,

esan ondoren, bere aurrean

nola dabiltzan igesi.

Gaur Espartero da etsaien buru,

eusko saltzalle zitala!

Ustetan bada eusko mutillak

mendi onetan dirala,

ementxe dator izugarrizko

gudozten jaberik dala

eta arriturik ikusiko du

mendia utsikan dagola.

Bañan lasaiki baldin badago

alpertuz atsedenetan

laixter euskoak gañean ditu

usterik gutxienetan.

Amorraziaz, nekatu arte,

beti gezurren ustetan,

zenbat izeka egin dizkio

Zumalak leku auetan!

Gazteitzen sartu nai du Zumalak

eta laxterka dijoa.

Bai sartu ere egiñik ordun

beti lez bere gogoa.

Gaurko ontan ere ongi utzi du

Espartero gizajoa;

bertan etsaiak erail ondoren,

or guda tresna naikoa!

Zer gertatzen da liberaletan

ainbeste buru aldatzen?

Bein Rodil dala, Valdes urrena,

gaur Oraak badu agintzen,

biar Linares edo Cordoba

ordezko diote jartzen.

Etsai guziak erraz bai ditu

gure Zumalak menpetzen!

Gudalbururik izentsuenak

dakarzte beti onuntza;

naiko jendea guda tresnakin,

berak nai aña dirutsa

izanagatik; alare beti

euskoentzat nagusitza.

Guda izkillu ausartsuena

bai da euskaldun biotza!

Emengo seme ezikaitz auek

nolaz orduan garaitu?

Ainbeste kalte damaion guda

nolaz Españak ainaitu?

Bere ospea, galtze onekin,

zapalduta ikusi baitu.

Orain eskeintza zoratzalleak

egiñaz ausiko ditu...

Or Espartero buruzagia

Ernanin nun dan azaltzen.

Ta Fueroa zainduko dula

ara nola dun agintzen.

Esaten digu iñor Españin

aurka bazaio ausartzen

lenengo bora izango dala

ezpatarekin gordetzen.

Lengo eskeintza alperrikako

izandu dala ikustean,

Zumalan anai Mikel bitartez,,

dirua nai dun añean

eskain diote, Euskalerritik

aldendutzeko ustean.

Bañan orduan saltzallerikan

etzan euskoen artean!

Etorkizuna margo beltzetan

diote gero azaldu;

Emazte ona urruñen dauka

alabatxo bat du galdu.

Min-aldi onek gure Zumala

garaituko ote al du?

Eusko gudari zintzoa iñon

ez da ezergatik saldu!

Ukatze onek jarriak ditu

amorruaz irakiten;

su, odoletan alde guziak

geroztik dituzte jartzen.

Arantzazuko eliz ederra

ara an sutan kixkaltzen.

Orra Jauregik bere izena

nolatan duan zikintzen.

Olazarren gaur zer gudu aldi

bildurgarria goizetik!

Egun sentia baño len orra

mutillak erne ta zutik.

Larrainzarretik, Etxalartikan

Lekaroz ta Errazutik

guda mutillak datoz laxterka

alderdi guzietatik.

Irurita alde ta Elizondo

bereak ditu Zumalak;

mendaitz goienak, muño gorriak,

arkaitz, aritz ta makalak,

etsai oztea zaitu itxuran,

zutiñik, bañan argalak

daude, egunero zulaturikan

euskaldun etsaien balak.

Egoardi baña len asi dute

biak turuta soñua.

Kañoi dunbotsa gortu zorian!

Aotik darion sua!

Buru gañetan nabaitutzen da,

bala maltzurren txistua;

noiznai illikan mendian bera

gudarien bat dijua...

Orain euskoak eraso dio

adore biziz jarrita.

Ikaragarri ango burruka!

Bañan atzenik etsita

an doa iges arerioa,

bere izkilluak utzita,

edo geldi da gajoa illotzik

bertan begiak itxita.

Bidaso ibaiko zillar margoak

odolez gorritu dira.

Zenbat itzulti eror diraden

odol gorrian erdira!

Igeslariak sartu dituzu

itxurik amildagira

ta odol gorriz nastuta doaz

ibaien leku amaira.

Gaua datorgu. Zenbat bizitza

bertan gelditu dirala!

Lurra illotzez ereinda dago...

Auxen bai gauza tamala!

Gaur eguzkiak ikusia du

giza-gorroto zitala

ta lotsaturik illunpetara

igestu da bereala.

Baña inguruan Carlos errege

agertu berrien jaiak

ospatzen dira bitarte ortan.

Gertatze negargarriak!

Euskoak gudan ixurtzen beren

zañetako odol gorriak

ta arrotz arentzat jarri dituzte

jostatze pozkor alaiak...!

V

Gorrotoa

            Bilintxen «Juana Bixenta Olabe» doñuz abestu bedi.

Euskalerriko eliz batean

otoitzak egiten dauden unean

lekaide batzuk, anker jendeak

erail dituzte, biotz gabeak.

      Ene Jainkoa!

Geroztik ziñezpen duan euskoa

geiago suturik gudara doa.

España agintzen daudenak buru,

Mina digute orain aukeratu

guda zital au amaitu nai-ta;

eusko mendien ezagun baita

      ta kementsua.

Orain badabil naiko zartua

maltzurra da ta entzutetsua.

Leno Zumala mendeko izanik

ikasi zituan bere artezik.

Orain dijoaz alkar neurtzera.

Zar jakituna da Mina bera

      ta azeri zarra;

bañan Zumalak legoien garra

antzera dauka gaztedi indarra.

Berriz gudako tresna eskasin!

Nun eta nolatan azkarrik egin?

Baztan menditan ta Etxalarren

arkaitz zulotan ara egiten

      ontako olak.

Antxe sutunpak, sutautz ta balak

egingo ditu gure Zumalak.

Ingurutako eliz kanpaiak

mututu dira, ta beraren gaiak

labe gorritan daude suturik.

Geroxeago danak urturik,

      an guda tresnak!

Sutunpa berri, bala zuzenak,

gudan garaille jartzen direnak.

Azaroa da. Negua bertan.

Gudua irrintzika mendi gañetan.

Naparruako Villafranca an

dago arrorik axut aupadan.

      Emen axutka?

Ekaitz antzera txistu orruka

an dijoazte. Ura burruka!

Elizan gorde dira aldezleak,

berekin dituzte sendi maiteak,

Sunpaka gogor eliz barrendik,

erantzun berdiña zeukaten lendik!

      Ene, zer sua

itsas dioten! Laxter dijoa

goitik lurrera eliz osoa!

Kupitu zaigu Zumala bera

eta badijoa aldegitera;

bañan an dator Carlos aginduz

austeko dana odol eta suz.

      Oroitz ituna!

Suzko mingañak ta ke astuna,

argi gorritan gaueko illuna!

Barrun daudenen aur karraxiak

eta emakume larri antsiak

zein ez luteke biotz-berako?

Bañan erregek esan dulako

      su eta garrak

badirudite inpernutarrak

geituz ta geituz. Ango negarrak!

Zumala dabil errukituta

eta galzoriak arrunt aztuta,

bere aginduz, aurtxo andreak

azka dituzte eusko jendeak.

      Gure gizonak

ager dituzte biotz nai onak

ta urko maitasun sustrai sakonak.

Egun auetan zaldikariak

arroki dabiltza sutan jarriak.

Euskotarrena gogor axutka

ta liberala andik itzulka.

      Eta iñondikan

ez dute ematen erantzunikan...

Ez bai daukate ausardirikan!

Baña ausardia Minak badauka

Naparru semeak iltzeko sailka.

Lauzko mendian, erdi gordeta,

sutunpa zar bat, ausiz beteta

      arkitu dute.

Zeñek aruntza eraman ote,

ta besteak nun gorde dituzte?

Aurreko gabez mendi artatik

sua zerioten eten gaberik.

Baña nun dira kañoiak ordun?

Lurpean gorde badirade, nun

      dituzte sartu?

Iñon zar ura beste ez da agertu,

geion aztarnik ez dute sortu.

Mendi semeak bere aurrera

ekarriaz egin du galdeera;

bañan ez dio iñork erantzun:

ango gizonak ez dakite nun

      gorde zituzten

ta balekite ez dut sinisten

esango zanik. Il naiago len!

Zigor minkorrez estu-azita

batok esan dio gaixo jarrita;

–Itzaiak gera eta beiakin

igo ginduzen; bañan ez jakin

      zein lekutara

begiak zapiz itxutuz, nora

ikusi gebe, jo gendun gora.

Ordun amorruz, ikusirikan

etzeukala ezer jakiterikan,

izkilluz erail zeritzatela

agindu zuan, suz, beriela

      ta bei gaixoak,

gizon laguntzan zartutakoak,

berdin il zitun, zital gaixtoak.

Ta bitartean iritxi-berri

Don Carlos an dabil erririk-erri

aintza ta jaiak nunai dirala.

Ustetan ote bereizat dala

      Euskalerria?

Euskoak maite du Aberria

ta eskein dio duan guzia.

Jaitan igaro da Egoarri

ta orain iritxi da Urteberri.

Etsedenean Urretxun daudez

iñon gudarik ez balego lez.

      Bitarte ontan,

Arrasateko inguruetan,

ara amar milla liberaletan.

Bergaran bildu dira goizetik

ta ara nun datozen mendi gañetik:

Carratalá or, Lorenzo albuan,

begira Jauregi nundik dijuan

      ta Espartero.

Danak batean bilduta gero,

onuntza datoz indartsu, bero.

Zumalak artu du Ormaiztegi,

bere erria du eta maitiegi

besten eskutan erraz uzteko.

Ekin diote emen sartzeko

      bañan alperrik.

Orretarako ez dute indarrik.

Ez da sartuko arrotz ankerrik!

An Gabiriko mendien gaña

Anzuolatik Lierni aña

dago etsaiez arrunt beteta.

Eusko mutillak jaiki dire ta

      ara or gertu.

Etsaiak arroki badira agertu

bertatik nai du gureak neurtu.

Euskotarretan zaldi zuririk

nola ez dago bakar besterik?

Zumala dua bere gañean.

Beste guziak azaldutzean

      illak dituzte,

beti Zumala zalarik uste,

aide guzitan bera dakuste.

Eraso dio dunbako otsak.

Astintzen dira gaurkoan otzak!

Gipuzkoako gizon sendoak,

entzun araziz guda zantzoak

      or nun doazen.

Tiroka dabiltz an eta emen.

Ene zein gogor ari diraden!

Gureak iru milla dirala

larri dabilte orain Zumala;

baña Iturralde naparrarekin

Buruntzatikan laguntzarekin

      ementxe dator.

Oi, zer burruka dabilkiten or,

orain bai guda eraso gogor!

Ara Lorenzo orain igeska,

kutsutu zaie bildur ta kezka.

Esparteroren mutil bapoak

zertan dituzte orain zankoak?

      Laxterka biziz

itzulka doaz ikara larriz,

euskoa atzetik jarraika berriz...

Zenbat gorputz-il alkarren gainka,

bele beltzak an dabiltz usainka.

Gaur erasoak zer su ta garra!

Zumalak dauka bere zamarra

      zulaturikan

eta izkilluen suz errerikan.

Ia bizitza zun galdurik an!

Urren egunaz leio batean

dago Zumala pake-pakean.

Guda mutillak dabiltz, an-emen,

batzuk pelotan leiaz jokatzen.

      Au gentza itxura...

Bañan zar da ango kanpai soñu ura?

A! Euskadiko antxin oitura...

Din, dan... eskillak; din, dan... berriro.

Zer entzuten da orren argiro?

Din, dan... oiartzun. Egoardia!

Ona geldirik pelotaria...

      Kendu txapela!

Agur Miren bat otoitz ta bela

pelotan darrai, leno bezela.

VI

Negar ta odola
etengabean

            Xenpelarren bertso neurriz.

Orain Minaren adur izarra

jetxiaz dator itzaltzen;

ainbeste odol, ondapenakin,

ospege zaigu gelditzen.

      Napar semea izanik

      etzuan izan kupirik

      bere anaiak zigortzen.

Minan izena Euskalerriak

izki beltzez du oroitzen.

Liberalen buru-nagusi

gudatsein, dagon gizona,

Valdes, datorgu. Diotenez da

buruzagirik onena.

      Pozik dago Zumala

      ikusiz bera dala.

      Au bai da beti dagona

esanaz, nunai ausiko dula

Españi etsai arrona...

Urte giroa otz dago oraindik;

elurra noiznai goitikan.

Aterpe on bat Amezkoa du

egotekotan geldikan.

      Emen balarik gabe

      ere beti da jabe;

      ez dago iñun kezkikan.

Etsaia onuntz ausartzen bada

ez du izango onikan.

Bañan ez dauka luzarorako

lekuan atsedentzerik;

Buruntza igaroz, Valdes an dator

jarraituz bore atzetik.

      Dena birrintzekoa

      debilkiten gogoa!

      Mina zitala zalarik,

bera bañore odol zalego

datozte biotz gaberik.

Amezkoatar sendi guziak

igeska ikaratuta,

bei, arkumeak, ardi, beorrak

al dan bezela bilduta;

      aurrak lepo gañean,

      janak saski betean,

      etxeko tresnak artuta,

ero zorian doaz urruti,

itxaropena galduta.

Oñaze latza ematen digu

amezkoatar jendeak...

Amoña zarrak, illobarekin

arintzen ditu nekeak.

      Ara aurtxo txikia,

      orain jaio berria,

      negar gorritan goseak!

Gazteak itun, zartuak makal...

Orra gudaren kalteak!

Zumalarekin andre zartxo bat

ona nun zaigun agiri;

semetxo batek laguntzen dio

eskutik bere amari.

      –Zer nai dezu andere?

      –Jauna: or ditut nere

      beste seme bi, ta zuri

eska nai dizut beste au ere

artzeko zukin gudari.

Arritu zaigu gure gizona

eskaera au ikusiz;

eskertu dio amari bere

gogoa eta, errukiz,

      dirutan sarituta

      mutilla artu du ta

      gudariak ermo jarriz,

ama igaro du buruzagien

ospeak artu araziz.

Euskoak orain Eulaten daude

gorderik arkaitz tartean.

Zumala aginduz banatu dira

mendi azpi ta gañean,

      ibar eta zulotan,

      inguru guzietan.

      Anitz euskaldun danean!

Ta zai daudezte, Valdes ikusiz,

jausteko ausar betean.

Or dabil bera onutz-araka

baso tartean galdurik;

jatenik gabe, egarri-gosez,

ezin arkituz etsairik.

      Zenbat ditu atzean?

      Eta zenbat ertzean?

      Ezin artu du itxurik!

Eta nora jo? Atzera? Aurrera?

An dabil atzipeturik!

Onuntza jota, usterik gabe,

ara zauritu sei mutil;

aruntztik berriz, bala zorrotzaz,

gaur dizkiote amar il.

      Ageri ez dira-ta

      nundik, orde, tirata?

      Etsaia nundikan dabil?

Inpernutarrak al dira edo...

Au bai duala katramil!

Zer dabil orain Valdes, nastuta?

Nurutz dijoa ain larri?

Mendi auetan ez lezakela

egin ezertxo du igarri.

      Ta ziaro aulduta,

      oso ikaratuta,

      goseak eta egarri,

Lizarra aruntza, buru makurrez,

dijoa gaur lotsagarri!

Bañan euskoak ez dio utzi nai

orrela, lasai, joaten;

lurre erraitikan, goi eta betik

bat-batean dira azaltzen.

      Ura bai ixkamilla!

      Illotzik daude milla

      ta alare, beti jarraitzen

doaz gureak, iges duana

nunai pillaka zauritzen.

A! Nola diran ariñeketan

Lizarran sartu biziak!

Burutik bera loi ta odolez

datozte danak josiak.

      Arnas gabe, errenka,

      okertuta, arrenka

      dabiltza orok ausiak.

Zer astiñaldi artu daten gaur

liberal matit guziak!

Amezkoa du gure Zumalak

jarri berriro pakean

ta Gipuzkora bere oztea

ekarri du gau batean.

      Erri nagusienak

      nai dituzte berenak.

      Tolosa dauka bidean,

Eibar, Ordizi eta Bergara

artu ditu une batean.

Gaua sartu da. Otza uxatzeko,

an-emen sutzar aundiak;

badirudite sutan daudela

ingurutako mendiak.

      Zer irudi ederrak,

      noiznai zuzen, okerrak

      ditun ango su biziak.

Mendirik-mendi, alkar agurtuz,

an suzko mingain gorriak...

VII

Amai
mingotsa

            Doñu errikoian.

Negua itzulka dabil eta Udaberriak

jantzi apañez jarri dizkigu mendiak;

lore lurrin usaia, zeruen urdiña

guzia da guretzat orain atsegiña.

Arnas eta indar berri sortzeko giroa!

Zuaitz ostro berriak loratutzekoa!

Ta Zumalakarregi alai bearrean,

gaxorik arkitzen da indar makalean.

Zer du gure gizonak aulik arkitzeko?

Zer gerta osasuna orrela galtzeko?

Gudako min nekeak ez menperaturik,

nolatan orain dago gaixo ta itunik?

Egundo galzorian jarri ez diranak,

guda-lurretik iges eskutun daudenak,

agintzarako leia beste ez dute-ta

bekaitzkeri zitala diote gordeta.

Min ez dio emango Batzorde lagunak

saltzea, here bizkar goian jar ditunak?

Naigabe onek dauka samiñez beterik,

aien asmo okerrak jar dute gaixorik.

Irrikitzen ez dago Carlos bakalduna

noiz Madriden sartzeko datorren eguna?

Españin jarririkan maitasun guziak

zeren ajola dio euskoen auziak?

Ta Zumalakarregik zer dio gai ontan?

Anitz oldoztua du gau ta egunetan:

Españi bakalduna Carlos bezin azkar,

euskoentzat Zumalak azkatasun dakar.

Carlosen ametsa da Bilbao artzea

ta ango guda izkilluak beretzat jartzea.

Bañan Zumalak ez du ura nai oraindik,

gauza onik ez dator, bere ustez, andik.

Lengo naigabeaz gain, orain aginduak

oztu ditu Zumalan aginte asmoak;

buruzagitza laga du egun artatik

ta bere etxera doa, samiñez beterik.

Bañan Carlos zer degu Zumalarik gabe?

Zein da eusko mutillen gogoaren jabe?

Deitzen dio berriro eta txurikatuz,

Bilbaorutz dijoa Carlosen aginduz.

Ikus orain Zumala ixil, buru makur.

Bilbaon sartze orrek eman dio bildur.

Badirudi biotzak esaten diola

zauri bear dun bala Bilbaon dagola.

Gudalozteak berriz, ausardia gainka,

dijoa abestuaz, irrintzi, orruka.

Bilbo! eskeñitako atsegin lekua,

ainbeste nekepean amestutakoa!

Ikusi dute uria. Zein eder etxeak!

Ai, zein polit dirdiraz bertako dorreak!

Zer lilluragarriak ageri diraden...

Eup! Laxter dira berak errian barrenen!

Bañan bilbaotarrak ez daudete lotan;

sutunpak or dituzte jarriak albotan.

Lau milla gizon daude gertu gordetzeko

edo ta beragatik illik gelditzeko.

Egun sentiko laurak dirade oraindik

eta danbor jotzea, turuta nunaitik.

Tunpaketa asi da Begoña aldean;

tunpaka erantzun du Bilbaok unean.

Sutunpak asi dira arresiak austen:

bertako gudariak zuloak estaltzen.

Iñoiz erortzen bada gizonen bat illik,

bere lekun jartzen da beste bat ixillik.

Eguzkien beroak daukazki kixkaltzen,

egarri-oñezeak mutillak itotzen.

Ez dio ardurarikan! Ekin berriz gogor,

Bilbao menpetzeko garaia badator!

Bañan gaua eldu da eta Bilbao ori

ez da euskoen mende oraindik erori.

Sutunpen ots burrunbak ez dute lagatzen

gau guzian iñola lorik ere artzen.

Ara berriz eguna argi eta alai.

Gaurkoan bai gurea izango dala, bai!

Egaka gañean da bala txistu otsa,

zenbatek arkiko du orain eriotza!

Bañan egun au ere aurrera doala

ezin sarturik dabiltz Bilbaon iñola.

Amets au egizteko biderik bai al da?

Bakarra ta mingotsa: arresik asalda!

Zeintzu jun bear duten egiñik sosketa,

guziak batasunez aurren nai dute-ta,

naparruko mutillei jazoa zaiete

ta amorruz irakiten gerturik daudezte.

Ona tarari otsa! An doaz aurrera!

Or lenengo mutillak zaurituz lurrera!

Nora dijoa napar bulartsuen pilla...?

Eriotzaren truke azkatasun billa!

Izkilluz jausi dira mutillik geienak;

atzera jo bearrik dira beste denak...

Itxaropenez Bilbo mutillak ausartu

besterik gaurko onetan ez digute lortu.

Beste gau bat berriro supunpan otsakin,

iñondik ere lorik ezin liteke egin,

ta atsedenikan gabe nekeren-neketan,

ikus urren eguna nolaz argitzen dan.

Larrinagan kañoiak gogor ari dira,

eusko mutil errenkak, zintzoki, begira.

Boluetatik Zumalak ditu ikusiak

ta arinka an datorgu arrituz guziak.

Andik onera dabil taldeak ikusten,

etsaien suak ez du iñola bildurtzen,

Begoña jauregia dago gain-gañean,

bertaratzera dua oin alegiñean.

Leiora irten zaigu eta aginduak

ematen ari dala, ango ke ta suak!

Adiskideak deitu diote sartzeko;

bañan oz da jaioa iñun bildurtzeko.

Eudi jasen irudi balen ugaria...!

Beren artean zutik dago gudaria.

Ene...! Zabuka orain, zer du ain nekean?

Bala batek zauritu digu belaunean!

Kentzagun azkar ortik! Nun sendagilea?

Tximista bezin azkar, alde billatzea!

Jarlekuan etzanda, aurpegia zuri,

ona gure Zumala non dagoen eri.

Zertan ausartu zera balaren tartera?

Galzorira nolatan ortik irten zera?

Ene negar gogoa! Au biotz zartada!

Gizonikan onena gaur zauritua da...

Ona sendagilea. –Zer du? Gauz aundia?

–Ez du galduko onekin oraingoz bizia.

Boluetara orain, balaren tartean,

damate min zorrotzak arturik bidean.

Zumalak anaiari dio bereala

Zegamara laxterren eraman zezala.

Oetxo ibilkarian mutillak artuta

atsege damakite guziak, minduta.

Durangon geldi-aldi labur bat egin du

ango gizon andreak egiñaz samindu

Zenbat begi malkotan busti ote dira!

Atsekabea sar du euskaldun errira...

Ormaiztegin berriro zaizkigu gelditu,

sendikoen oroitzak antxen berri ditu.

Jaiotzerritik gora Zegama aldera

damakite astiro, itun ta minbera.

Ona oean sartu ta sendalariak

diotenez, ez dute larririk zauriak.

Bañan gero ta geigo makaltzen dijoa,

sukarrak eldu dio auldurik gajoa.

Ara burzoratuta gudua zuzentzen;

nundik jo, nora kendu, diote agintzen.

Buru biotz aietan beti dagon garra

Euskadi azkatzea da bakar-bakarra.

Ekarri dizkiote gaur elizakoak

ta artu ditu beroki eri gizajoak.

Kanpaien ots illuna ari dan garaian,

zeruratua zaigu atseden erdian.

Ai, Zumalakarregi, gizon biotz-bera

Euskalerri maitale sutsua izan zera.

Aintza ta omen zure izen ospetsua

euskoen ikasbide agertutakoa!

VIII

Ondoren

            Asierakoen neurriz.

Eun urte dira il zitzaigula

euskal semerik onena;

eskein daiogun eunki-urtean

bere erriaren omena.

Txirorik iltzan, nai utsarekin

aberats bizi zeikena,

iru zaldi ta txanpon batzuek

ludian laga zun dena.

Aintza dezagun euskaldun orok

Zumala aundien izena!

Eusko mutillak ikusirikan

Zumalaren soin illotza,

gudara doaz egundo baño

berogo izanik biotza.

Bost urte barru, an nun ager dan

euskaldun miña ta lotsa!

Buruzagitzat autatua da

Maroto zital arrotza.

Auxen bai dala Euskadirentzat

aldi larri ta mingotsa!

Milla zortzireun eta ogeita

emeretziko urtean,

ouskal mutillak ageri dira

Elosu inendi gañean.

Bergara urira eltzerakoan

diote ao betean:

–Salkeria da! Galduak gera!

Gudakin ausi ezean,

atzipetuta garamazkite,

jarririk arrotz menpean.

Bergara aurreko ibar zabalan

ara bi gudal-ozteak;

itunik daude eusko mutillak,

itxaropenik gabeak.

Erdin Maroto ta Esparterok

egin dituzte pakeak,

besarkatuaz, zin egiñikan

antxin Fuero gureak

berak gordeko dituztela ta

saldurik euskal semeak.

Fuero zaitze ango eskeintza

zertan geldi da geroztik?

Nun dira gure asaben lege

eta oiturak ordutik?

Estu lotuta ezin azkatuz

gaude arrotzen menpetik.

Ostu ziguten gendun guzia...

Zoritxarra ager nunaitik...

Ez da gelditzen ezertxo ere

asaben Fueroetatik!

Ordutik eusko zerua zegon

illun astunez beztuta,

negarrez eusko seme guziak,

Euskadi oso illunduta,

gure izkera ia galdua

arrotzarekin nastuta.

Illun biotzak, illun sendiak,

itxaropena galduta,

abenda zarren edesti bera

aztutze beltzan sartuta.

Bañan Goi-Jaunak kupitu eta

agertu zuan ortzean,

izar dizdikor argi zuri bat

Àbandoko gain-gañean,

Arana Goiri'tar Sabin jaio

zan zoruneko unean.

Zabalik dago bere ikurriña,

Euskalerri dan-danean

eta indartu da itxaropena

geroztik eusko lurrean.

Jaiki biotzak euskal semeak!

Itxar gaitezen gaur danak!

Ikurritz done pean jarrita,

aztu lengo neke-lanak!

Lenen zatia JAUNGOIKOA du

ta guzien gain dagonak

maiterik gaitu ta LEGE ZARRAK,

asaben lege sakonak,

azkatasuna bidetik dakarz

Euskadiri zorionak.